12 января, 2026

Магауин Мухтар Муханович

Магауин Мухтар Муханович (2.02.1940 г.)

Родился 2 февраля 1940 года в селе Баршатас Аягозского района Восточно-Казахстанской области. Историк, писатель, исследователь казахского устного народного творчества. Доктор филологических наук, лауреат Государственной премии (1984), Народный писатель Казахстана (1996). В 1962 году окончил филологический факультет Казахского государственного университета, а в 1965 году — его аспирантуру. Трудовую деятельность начал в 1965 году: работал заведующим отделом в газете «Қазақ әдебиеті» («Казахская литература»). В 1967–1971 годах — заместитель главного редактора издательства «Жазушы», старший научный сотрудник Института литературы и искусства имени М. Ауэзова Академии наук Казахской ССР, читал специальные лекционные курсы по казахскому фольклору и истории казахской литературы в Литературном институте имени М. Горького в Москве. В 1983–1984 годах занимался свободной творческой деятельностью. В 1984–1986 годах — главный редактор издательства «Жазушы». С 1988 года — главный редактор журнала «Жұлдыз», занимал должность секретаря правления Союза писателей Казахстана.

Государственную премию имени Абая Казахской ССР получил за исторический роман-диалог «Аласапыран» (1984). Народный писатель Казахстана, обладатель международной турецкой премии «За службу тюркскому миру».

Свое первое произведение — рассказ «Кешқұрым» — опубликовал в 1964 году в журнале «Жұлдыз». В 1968 году вышла его научная монография «Қобыз сарыны». В дальнейшем он больше уделял внимание художественной прозе.

Изданные произведения: роман «Көкмұнар» (1972), повести и рассказы «Бір атаның балалары», «Көк мұнар», исторический роман-диалог «Аласапыран» (1980–1982), роман «Шақан Шері», автобиографический роман-хамса «Мен», сборник рассказов «Құмырсқа-қырғын», статьи «Ұлтсыздану ұраны» и другие книги.

В 2002 году вышло тринадцатитомное собрание его произведений. Многие работы переведены на русский язык и опубликованы на иностранных языках.

Произведения:

  • Шығыс жұлдыздары [Мәтін]: энциклопедиялық анықтамалық. 1-т. Сөз зергерлері. Мәдениет майталмандары / құраст .: Ұ. Есдәулет, Қ. Құрмансейіт, Д. Кәпұлы. – Астана: Фолиант, 2011. – 304 б.: фотосурет.
  • Мағауин, М. Алдаспан [Мәтін]: көне қазақ поэзиясының антологиясы / М. Мағауин ; ред. А. Дәдебаев. – Алматы: Атамұра, 2006. – 312 б. – (Атамұра кітапханасы).
  • Мағауин, М. Қыпшақ аруы [Мәтін]: хикаяттар / М. Мағауин; ред. Қ. Лұқпанұлы. – Алматы: Атамұра, 2007. – 256 б. – (Атамұра кітапханасы).
  • Мағауин, М. Көкбалақ [Мәтін]: роман, әңгімелер / М. Мағауин ; ред. А. Алтай. – Алматы: Атамұра, 2004. – 248 б. – (Атамұра кітапханасы).
  • Мағауин, М. Шақан – Шері [Мәтін]: романдар және әңгімелер / М. Мағауин. – Алматы: Жазушы, 1993. – 448 б.
  • Мағауин, М. Өмір жыры [Мәтін]: әңгіме, хикаят, роман / М. Мағауин. – Алматы: Өнер, 1994. – 256 б.
  • Шығыс Қазақстан облысы бойынша 2010 жылы аталып өтілетін және еске алынатын күндер [Мәтін]: әдебиеттердің ұсыныс көрсеткіші / ШҚ облыстық балалар және жасөспірімдер кітапханасы, Ақпараттық-библиографиялық орталық; құраст. О. С. Мырзағалиева; ред. М. Қ. Мұқашева. – Өскемен: ОБЖК, 2009. – 46 б.
  • Шәкәрім [Мәтін]: энциклопедия / ред. Е. Б. Сыдықов. – Семей: Шәкәрімтану ғылыми-зерттеу Орталығы, 2008. – 864 б: портр.
  • Мағауин, М. Тазының өлімі және одағай әңгімелер [Мәтін]: хикаят, әңгімелер / М. Мағауин; ред. Ә. Пірманов. – Алматы: Атамұра, 2004. – 256 б. – (Атамұра кітапханасы).
  • Мағауин, М. Аласапыран [Мәтін]: тарихи роман / М. Мағауин; ред. Н. Жүнісбаев. – Алматы: Жазушы, 1988. – 830 б. – (Қазақ ССР мемлекеттік сыйлығын алған шығармалар).
  • Мағауин, М. Аласапыран [Мәтін]: тарихи роман. 1-кітап / М. Мағауин; ред. Е. Дүйсенбайұлы. – Алматы: Жазушы, 2009. – 496 б. – (Қазақтың 100 романы).
  • Мағауин, М. Аласапыран [Мәтін]: тарихи роман. 2-кітап / М. Мағауин; ред. Е. Дүйсенбайұлы; соңғы сөз авт. Е. Мағауин. – Алматы: Жазушы, 2009. – 416 б. – (Қазақтың 100 романы).
  • Мағауин, М. Шығармалар жинағы [Мәтін]: әңгімелер / М. Мағауин; ред. Е. Дүйсенбайұлы. – Алматы: Жазушы, 2007. – 320 б.
  • Мағауин, М. Шыңғыс хан және оның заманы [Мәтін]: деректі тарихи хикая. 4 томдық. 2-т. / М. Мағауин. – Алматы: Дәуір, 2013. – 580 б.
  • Мағауин, М. Шыңғыс хан және оның заманы [Мәтін]: төрт томдық: деректі тарихи хикая / М. Мағауин.
  • 3-т.: Тынымсыз майдан. – Алматы: Дәуір, 2014. – 556 б.
  • Мағауин, М. Көк мұнар [Мәтін]: роман / М. Мағауин; ред. Е. Дүйсенбайұлы. – Алматы: Раритет, 2004. – 224 б. – (Қазақ прозасы қазынасынан).
  • Мағауин, М. Қобыз сарыны [Мәтін]: ХV-ХVІІІ ғасырларда жасаған қазақ ақын, жыраулары / М. Мағауин. – 5-бас. өңд. – Алматы: Мектеп, 2007. – 192 б.: суретті. – (Жетінші сөз).
  • Мағауин, М. Қазақ тарихының әліппесі [Мәтін] / М Мағауин; ред. М Әкімжанов. – Алматы: Қазақстан, 1995. – 208 б.
  • Мағауин, М. Қазақ тарихының әліппесі [Мәтін]: деректі толғам / М. Мағауин; ред. Ә. Құнабаева; суретші Қ. Каметов; соңғы сөз авт. Е. Мағауин. – Алматы: Мектеп, 2008. – 240 б.: суретті. – (Жетінші сөз).
  • Мағауин, М. Тазының өлімі [Мәтін]: хикаят, әңгімелер / М. Мағауин; ред. Ә. Пірманов. – Алматы: Атамұра, 2004. – 256 б. – (Атамұра кітапханасы).
  • Мағауин, М. Шақан – Шері [Мәтін]: роман, хикаят, әңгімелер / М. Мағауин. – Алматы: Атамұра, 2005. – 288 б: суретті. – (Атамұра кітапханасы).
  • Мағауин, М. Қобыз сарыны. XV-XVIII ғасырларда жасаған қазақ ақын жыраулары [Мәтін]: монография / М. Мағауин. – Алматы: Атамұра, 2006. – 264 б. – (Атамұра кітапханасы).

Статьи:

  • Омаров, Н. Өмірлік деректің көркемдік шешімі [Мәтін] / Н. Омаров // Қазақ тілі мен әдебиеті. – 2008. – № 3. – Б. 61 – 65
  • Мағауин, М . ”Талайсыз әңгімелер” [Мәтін] : әңгімелер / Мұхтар Мағауин // Жұлдыз. – 2008. – № 4. – Б. 3 – 57
  • Мағауин, М. Жармақ [Мәтін] роман / Мұхтар Мағауин // Жамбыл. – 2008. – № 2. – Б. 3 – 85. ; № 3. – Б. 4 – 78
  • Мағауин, М. “Талайсыз әңгімелер” кітабынан [Мәтін] / М. Мағауин // Жұлдыз. – 2009. – №2 . – Б. 3 – 55. ; Жұлдыз. – 2009. – №3 . – Б. 51 – 73
  • Әли, М. Төрт Мұхтар [Мәтін] / М. Әли // Мәдениет. – 2009. – №10 . – Б. 49 – 51
  • Халық жазушысы деген кім? [Мәтін] // Алқа. – 2009. – №10 . – Б. 7 – 16. : портр.
  • Ақыш, Н. Тұлғалы дарын [Мәтін] / Н. Ақыш // Керуен. – 2009. – № 04. – Б. 164 – 170
  • Аманжол, Қ. Классик немесе Мұхтар Мағауиннің мәңгілік күйі [Мәтін] / Қ. Аманжол // Егемен Қазақстан. – 2010. – 2 ақпан (№36-37). – Б. 5-6.
  • Тойшанұлы, А. Діңі берік бәйтерек [Мәтін] / А. Тойшанұлы // Ана тілі. – 2010. – 11-17 ақпан (№6). – Б. 1; 6-7
  • Мағауин, М. Түркі жұртының қара шаңырағы – бізбіз! [Мәтін]: сұхбат .: М. Сембай / М. Мағауин // Дидар. – 2010. – 1 ақпан (№16). – Б. 5
  • Мағауин, М. Жармақ [Мәтін]: роман / М. Мағауин // Жұлдыз. – 2010. – қаңтар (№1). – Б. 3-60
  • Елшібек, Ж. Құдіретті қазына [Мәтін] / Ж. Елшібек // Егемен Қазақстан. – 2010. – 20 наурыз (№104-107). – Б. 9
  • Бельгер, Г. Мұрат пен Марат: екі жарты – бір бүтін [Мәтін] : әдеби сын / Аударған: Т. Сәукетаев // Жұлдыз. – 2010. – С. 104-108
  • Тойшанұлы, А. М.Мағауин жаңа прозасының алтын өзегі [Мәтін] / А. Тойшанұлы // Жұлдыз. – 2010. – №8. – Б. 182-191
  • Мағауин, М. Шынышқылы Бердіқожа батыр [Мәтін]: тарих тамырларыннан / М. Мағауин // Жамбыл. – 2010. – № 4. – Б. 165-176
  • Мағауин, М. Елес [Мәтін]: әңгіме / М. Мағауин; құраст. А. Тасқара // Ақ Ертіс. – 2011. – № 1. – Б. 3-10: портр
  • Мағауин, М. Шәкерімге қатысты үш дерек [Мәтін] / Мұхтар Мағауин // Жұлдыз. – 2011. – № 4. – Б. 130-144
  • Мағауин, М. Шыңғыс хан және оның заманы [Мәтін] / М. Мағауин // Жұлдыз. – 2011. – №11. – Б. 42-129. ; Дидар. – 2012. – 17 ақпан (№19)
  • Мағауин, М. Шыңғыс хан және оның заманы [Мәтін] / М. Мағауин // Жұлдыз. – 2011. – №12. – Б. 7-89
  • Мағауин, М. Шыңғыс хан және оның заманы [Мәтін] / Мұхтар Мағауин // Жұлдыз. – 2012. – №5. – Б. 3- 42
  • Мағауин, М. Шыңғыс хан және оның заманы [Мәтін] / М. Мағауин // Жұлдыз. – 2012. – №7. – Б. 69-103
  • Құрманғали , А. Тарихи романның тәрбие берудегі маңызы [Мәтін] / А. Құрманғали // Ұлттық тәрбие. – 2012. – №4. – Б. 91-94
  • Әлменбет, А. Уақытында айтылған сөз… [Мәтін] / А, Әлменбет // Қазақ әдебиеті. – 2012. – 30 қараша (№49). – Б. 5
  • Мағауин, М. Шыңғыс хан және оның заманы [Мәтін] : хикая / М. Мағауин // Жұлдыз. – 2013. – №2. – Б. 3-40
  • Мағауин, М. Шыңғыс хан және оның заманы [Мәтін] / М. Мағауин // Жұлдыз. – 2013. – №3. – Б. 3-54
  • Мағауин, М. Шыңғыс хан және оның заманы [Мәтін] / М. Мағауин // Жұлдыз. – 2013. – №4. – Б. 54-90
  • Мағауин, М. Қазақ хандығы [Мәтін] / М. Мағауин // Таң-Шолпан. – 2013. – № 1. – Б. 189-190
  • Мағауин, М. Иесіз [Мәтін]: әңгіме / М. Мағауин // Айгөлек. – 2013. – № 10. – Б. 14-15
  • Мағауин, М. Қазақ Ордасының хан сайлау дәстүрі [Мәтін] / дайын. : Ұ. Дәлейұлы // Дәстүр. – 2013. – №5 . – Б. 6-7
  • Мағауин, М. Қазақсыз Қазақстан [Мәтін] / М. Мағауин // Жас Алаш. – 2013. – 17 қазан (№83). – Б. 4-5: фот
  • Құрманғали, А. К. Тарихи романның тәрбие берудегі маңызы [Мәтін] / А. К. Құрманғали // Ұлттық тәрбие. – 2012. – № 4. – Б. 91 – 94
  • Бельгер, Г. Мұрат пен Марат:Екі жарты-бір бүтін [Мәтін] / Г. Бельгер // Жұлдыз. – 2010. – № 2. – Б. 104-108
  • Мағауин, М. Жармақ [Мәтін]: роман / М. Мағауин // Жұлдыз. – 2010. – № 1. – Б. 1-60
  • Мағауин, Мұхтар
  • Шыңғыс хан және оның заманы [Мәтін]: [деректі тарихи хикая] / М. Мағауин // Дидар. – 2014. – 31 қаңтар (№11). – Б. 22; Дидар. – 2014. – 7 ақпан (№14). – Б. 24; Дидар. – 2014. – 14 ақпан (№17). – Б. 24. – Жалғасы. Басы газетіміздің 2013 ж. № 151-154 және 2014 № 8 сандарында жарияланды.
  • “Қазіргі қазақ прозасы: М.Мағауин “Қыпшақ аруы” [Мәтін] // Жұлдыз. – 2015. –  № 2. – Б. 3-15
  • Хасан, С. “Мен жазушылық еңбекке жетелеген – 32-жылғы азап” [Мәтін] / С. Хасан // Ана тілі. – 2016. – 21-27 қаңтар (№3). – Б. 6-7: фот.
  • Ахметова, А. Мұхтар Мағауин және тәуелсіздік тұсындағы ұлттық проза әлеуеті (потенциалы) [Мәтін] / А. Ахметова // Керуен. – 2016. – №2. – Б. 24-39. – Мақала соңында библиогр.
  • Мағауин, М. “Туылған” мен “өлінген” [Мәтін] / М. Мағауин // Жас Алаш. – 2016. – 7 маусым (№45). – Б. 5: фот.
  • Мағауин, М. Тағы да Шыңғыс хан төңірегі [Мәтін] / М. Мағауин // Қазақ әдебиеті. – 2016. – 17 маусым (№25). – Б. 1,7.
  • Мағауин, М. Әдебиет тарихшысы Мұратбек Бөжеев [Мәтін] / М. Мағауин // Қазақ әдебиеті. – 2017. – 10 ақпан (№5). – Б. 1,8-9: портр. – (Мұхиттың арғы жағынан…).
  • Мағауин, М. Қазақ ордасының құрылуы [Мәтін] / М. Мағауин // Бала би. – 2017. – №1. – Б. 1-7.
  • Мағауин, М. Қазақ тарихының әліппесі [Мәтін]: / М. Мағауин // Бала би. – 2017. – №1. – Б. 1; № 2. – Б. 1-7; № 4. – Б. 1-5; № 7. – Б. 1-7; № 8. – Б. 1-9; № 9. – Б. 1-7; № 11. – Б. 1-9; № 12. – Б. 1-13; Бала би. – 2018. – № 3. – Б. 1-5; № 7. – Б. 1-5; № 9. – Б. 1-9; № 10. – Б. 1-7; № 11. – Б. 1-7; № 12. – Б. 1-7; Бала би. – 2019. – № 1 ; № 4. –Б. 1-9. ; № 5. – 1-9. ; № 8. – 1-7.
  • Мағауин, М. Әбіш Екеуіміз [Мәтін] / М. Мағауин // Жұлдыз. – 2016. – №12. – Б. 3-70.
  • Мағауин, М. Біздің билік орыстан да, кәрістен де, ұйғырдан да аяғын тартады, тек қазақтан ғана айылын жимайды [Мәтін] / Ә. Меңдеке // Жұлдыздар отбасы. – Аңыз адам. – 2017. – №22. – Б. 5-22.
  • Кекілбайұлы, Ә. Бәйтерек [Мәтін] / Ә. Кекілбайұлы // Жұлдыздар отбасы. Аңыз адам. – 2017. – №22. – Б. 23-24.
  • Жұртбай, Т. Өз уақытынан озып туған тұлға [Мәтін] / Р. Үркімбай // Жұлдыздар отбасы. Аңыз адам. – 2017. – №22. – Б. 25-27.
  • Сәукетаев, Т. Жүрегінің отын, қаламының қуатын қазағына арнады [Мәтін] / Т. Сәукетаев // Жұлдыздар отбасы. Аңыз адам. – 2017. – №22. – Б. 28-29.
  • Меңдеке, Ә. Мұхтар Мағауин қай жерде, сол жер – әдебиеттің төрі де! [Мәтін] / Ә. Меңдеке // Жұлдыздар отбасы. Аңыз адам. – 2017. – №22. – Б. 29-31.
  • Нүсіп, А. Жазушылық дегеніміз – зор жауапкершілік [Мәтін] / А. Нүсіп // Жұлдыздар отбасы. Аңыз адам. – 2017. – №22. – Б. 31-32.
  • Боқаш, Ғ. Арыстан [Мәтін] / Ғ. Боқаш // Жұлдыздар отбасы. Аңыз адам. – 2017. – №22. – Б. 33-35.
  • Мағауин, М. Қараша өткен жоқ [Мәтін] / М. Мағауин // Қазақ әдебиеті. – 2017. – 17-23 қараша (№47). – Б. 9.
  • Мүсілім, М. Мұхтар Мағауин. “Бір атаның балалары” [Мәтін] / М. Мүсілім // Қазақ тілі мен әдебиеті. – 2017. – №9. – Б. 93-97.
  • Мағауин, М. Ілияс аға Есенберлин (естелік жазбалар) [Мәтін] / М Мағауин // Жұлдыз. – 2017. – № 10. – Б. 3-87.
  • Мағауин, М. “Шаңды жорық” [Мәтін] / М. Мағауин // Бала би. – 2018. – №5. – Б. 1-5: сурет; №6. – Б. 1-7. – (жалғасы).
  • Байбол, Ә. Бір ел – бір кітап [Мәтін] / Ә. Байбол // Қазақ әдебиеті. – 2018. – 10 тамыз (№31). – Б. 3, 10-11. – (Кімді оқып жүрсіз?).
  • Мағауин, М. Естеліктер кітабы Мұқағали Мақатаев [Мәтін] / М. Мағауин // Мұқағали. – 2018. – №5. – Б. 12-22.
  • Қорғасбек, Ж. Аңыз Мұхтар Мағауин [Мәтін] / Ж. Қорғасбек // AQ Jelken. – 2019. – № 3. – Б. 1, 11-17.
  • Мағауин, М. Шыңғыс хан және оның заманы [Мәтін]: деректі тарихи роман / Мұхтар Мағауин // Адырна. – 2019. – № 6. – Б. 183-211. – (тарих).
  • Мағауин, М. Шыңғыс хан және оның заманы [Мәтін]: деректі тарихи роман / М. Мағауин // Адырна. – 2019. – №9. – Б. 198-223. ; №10. – Б. 197-223. ; №11. – Б. 211-223. – (Тарих). – (жалғасы келесі санда).
  • Әбдірашев, Ж. Қазақ әдебиетіне жаңа бетбұрыс әкелген қаламгер [Мәтін]: өлеңдер / Ж. Әбдірашев // Aldaspan. – 2019. – 31 қазан (№ 44). – Б. 10.
  • Қорғасбек, Ж. Мағауин мифі [Мәтін] / Ж. Қорғасбек // EGEMEN QAZAQSTAN. – 2020. – 28 қаңтар (№18). – Б. 8: портр.
  • Елшібек, Ж. Жүрек неге жылайды? [Мәтін] / Ж. Елшібек // ANA TILI. – 2020. – 30 қаңтар-5 ақпан (№4). – Б. 1,6-7: портр.
  • “Меніне” сенбесе, Мағауин-Мұхтар Мағауин болмас еді… [Мәтін] // Қазақ әдебиеті. – 2020. – 31 қаңтар (№5). – Б. 1,6-11: портр.
  • Ғали-Асқар, А. “Алдаспанмен” өткен отыз жыл – менің бар ғұмырым” [Мәтін] / А. Ғали-Асқар // Aldaspan. – 2020. – 6 ақпан (№ 6). – Б. 13.
  • Әуезхан, Ә. Бабалар рухының шырақшысы [Мәтін] / Ә. Әуезхан // DIDAR. – 2020. – 15 ақпан (№ 18). – С. 5: фото.
  • Досжан, С. “Жақсы үміттің сәулесі…” [Мәтін] / С. Досжан // Қазақ әдебиеті. – 2020. – 6 наурыз (№10). – Б. 3: портр.
  • Мағауин, М. Балапан [Мәтін]: әңгіме / М. Мағауин // Baldyrg’an. – 2020. – № 2. – Б. 14-17.